Қыдыр ма, әлде Қызыр ма? - 13 Августа 2010 - Қазақша ән, клип, сурет, фильм. Шет ел ән, клип Жүктеу
сейсенбі, 06.12.2016, 22:48

Қазақ Жастары

Пікірлер
24.12.2014
Еркін Нұржанов-Аягөз (2011)
Жазған:
Пікірі:
ереке твой музыка кл... (Жауап жазу)
18.10.2014
ЖАЗ ЖАМАЛЫ
Жазған:
Пікірі:
Қалқаман бауырым ама... (Жауап жазу)
04.10.2014
МҰҢ
Жазған:
Пікірі:
кушты. онерин устем ... (Жауап жазу)
04.10.2014
Жүрексіз де көрейін өмір сүріп
Жазған:
Пікірі:
керемет туындылар. ж... (Жауап жазу)
18.09.2014
ЖАЗ ЖАМАЛЫ
Жазған:
Пікірі:
рахмет калкаман аа с... (Жауап жазу)
21.04.2014
САҒЫНЫШ
Жазған:
Пікірі:
kuwti,olen (Жауап жазу)
19.02.2014
Бақытгүл Бабаш - Бір арман емес пе ек?
Жазған:
Пікірі:
ИА қазыргы таңда акы... (Жауап жазу)
19.02.2014
САҒЫНЫШ
Жазған:
Пікірі:
Калкаман Сарйн акын ... (Жауап жазу)
26.01.2014
ЖАЗ ЖАМАЛЫ
Жазған:
Пікірі:
сиздин олендеринизге... (Жауап жазу)
27.12.2013
Жанабай-Аяла (жана нұсқа 2011)
Жазған:
Пікірі:
Magan ander ote unad... (Жауап жазу)
Жеке бұрыш
Қош келдіңіз, Қонақ
22:48
Топ: Қонақ
Қонақ Егер тіркеле алмасан merei...90@mail.ru осы почтаға хабарлас үлкен бастық ашып береді...

Шәйхана
500
Санақ
Сайтта отырғандар: 1
қонақтар: 1
мүшелер: 0
Главная » 2010 » тамыз » 13 » Қыдыр ма, әлде Қызыр ма?
22:43
Қыдыр ма, әлде Қызыр ма?
Қыдыр ма, әлде Қызыр ма?


«Қырықтың бірі - Қыдыр» деген сөздің қолданысы ойды айшықтау мақсатында енбеген. Әйтсе де, Қыдыр мен Қызыр дегенді оңды-солды қолдану бар. Соңғы кезге дейін, тіпті ораза айында күтілетін Қадыр түнінде «бақыт сыйлайтын Қызыр ата» келеді деп күткендер де болды.


Бірақ еліміздің өз алдына дербес мемлекет болып, рухани бостандығын алған соң, діни сауаттылықтың жүргізілуіне байланысты Қадыр түнінде күтілетін бақыт сыйлаушы - Қыдыр да емес, Қызыр да емес. Мұхаммед пайғамбарға Құран сүрелерінің түсе бастауымен ерекшеленген осындай маңызды күнде Алла адамдардың дұғаларда айтқан арман-тілектерін періштелер арқылы қабыл қылып, тағдырды шешетін қызметі анық айтылды. Бір қарағанда, түп мағынасында бірлік бар сияқты. Дегенмен мұнда Қыдыр немесе Қызыр туралы айтылмаған, тек қана тағдыр өзгертетіндей жағдайдың күтілуі тұрғысынан ғана ұқсастық бар сияқты деп, ойға ерік беруге болады. Соның өзінде Қызыр мен Қыдырды бір ұғым сияқты қабылдау әлі де орын алуда, ал ислам дініндегі жағдайлар ежелгі түсініктердің негізінде дамығаны белгілі болады. Қазақтың баталарында Қызыр деп те, Қыдыр деп те қолданыла береді. Қыдырды ойлай отырып, Қызырды айтып, оны ислам дінімен байланыстырғысы келгендер де болды. Оның үстіне араб тілінде «хизр» өсімдікті білдіреді. Сондықтан Қызырды «жасыл түсті киіммен жүреді» деп, оны арабтан енген деген ойды ұстанғандар өздерінің дұрыстығына мейлінше қатты сенді. «Қызыр - пайғамбар» дегенді, тіпті көрнекті шығыстанушы В.В.Бартольд та жазған. Әйтсе де, кейінгі зерттеушілер тарапынан ислам дінінде Қызыр есімімен пайғамбардың жоқ екені де айтылды. Ислам дініне қатысты анықтамалықтарда да Қызырды пайғамбар деп айтпайды, ол қатардағы бейнелердің бірі ретінде, дәлірек айтқанда, персонаж деп қана таныстырылған. Бірақ қазақ ортасында әлі күнге дейін біржақты шешім жасалған жоқ. «Қазақстан» ұлттық энциклопедиясында Қыдыр ата, Қызыр деп, оларды бір образ ретінде таныстырған. Әділдік үшін айтайық, белгілі дәрежеде дұрыстыққа жақындайтын тұстары бар және дәл осы мақаланы жазғандар нақты есімдері көрсетілсе де, В.Бартольд, С.Қасқабасов еңбектерінің ықпалы да байқалады. Әйтсе де, мұнда әуелі пайғамбар туралы айтып, сосын екінші түр - мифтік бейне ретінде таныстырған. Дұрысында, әуелі мифтік түсінікпен байланысты пайда болған бейнені айтқан жөн болар еді. Және біздің зерттеуіміз көрсеткендей, бұлар екі фольклорлық бейненің синтезі ретінде жасалса да, әрқайсысы өзінше жеке таныстырылса да артық болмас еді.

Ислам дінінен сауаты бар адамдардың тарапынан Қызыр Ілияс деген қолданыс енді, оны дінтанушы ғалымдардың Құран Кәрімнің Кәһф сүресінде Мұса пайғамбар сапарға шыққан кезде Қызырға жолыққаны, Алланың оны Мұсаға тағылым үйрету үшін арнайы жіберген Ілияс пайғамбар болуы мүмкін деген пікірді қосып ұсынуы құптарлық. Сондай-ақ «Қыдыр ата жар болсын», «Қыдыр ата қолдасын» деген бата-тілектерде оның пір ретінде де қабылданғаны дұрыс көрсетілген. Ал пір аруақ деп қабылданады, әрине, бір жағынан, бұл дұрыс. Бірақ нақтылайтын тұсы бар деп ойлаймыз - фольклорлық түсінікте тәні өлсе де, аруағымен қолдап жүретін, Қорқыт сияқты толық мағынада өлмеген деп қабылданатын бейнелерге қатысты айтылады. Демек, Қызыр болса да, Қыдыр болса да, оның мәңгілігі осындай оймен сабақтас.

Ал С.Қасқабасов 1972 жылы жарық көрген «Казахская волшебная сказка» монографиясында Ескендірмен бірге жол жүрген кезінде киелі суды тауып ішкендіктен Қызыр ажалсыз қаһарманға айналған деп жазған. Ал «Ескендір туралы қазақ ертегілері және Абайдың «Ескендір» поэмасы» атты зерттеуінде бірнеше жағдай анықталған. Біз үшін маңыздысы: қазақта «мүйіз шықты ма?» деген тіркесті алға тарта отырып және гректерден сириялықтарға келген Ескендірдің қос мүйізді болу себебін түсіндірген. Яғни ерте Египеттегі патшалардың жануар басты құдайлар мен патшаларға мүйіздің тән болуы, оның ерекше бақыттылығының белгісі ретінде танылғанын жазған. Біздің зерттеуіміздің барысында бұл пікірлер дамытылды, мүйіздің ерекшелігі тек Шығысқа ғана тән емес екен. Әйгілі Зевс туғанда оны әкесі Кронның өлтірмеуі үшін анасы Рея баласын сақтау мақсатында Критке әкелгені белгілі. Сол кезде Зевсті Амалфея деген ешкі бағады. Сондықтан Зевстің болашағын айқындаушы себептің бірі - оның қолында ешкі мүйізінің болуы. Ђйткені ол - байлықтың белгісі. Дәлірек айтқанда, мүйізді мал өнімділіктің символы болып қабылданумен байланысты.

Байлығы бар адам, әрине, таптық қоғамда белгілі артықшылықтарға ие. Бірақ Қыдыр бақыт сыйлаушы болса да, оның қолында мүйіз бар деп айтылмайды. Бұл ойланарлық жағдай. Сонымен бірге фольклорлық санаға белгілі дәрежеде селкеулік түсе бастағандықтан бақыт сыйлаушы қызметінде көрінетін бейненің кездесуінен адамның шошуы да айтылған. Мәселен, 2001 жылы жарық көрген «Қазақтың мифтік әңгімелері» атты жинақта «Кішкентай қыз түнде кір жуып, есік алдына шығып, кірдің суын төкпекші болған. Төге бергенінде ақ сақалды шалды көргенде айқай салған. Үйіндегілер жүгіріп шықса, еш нәрсе жоқ, ал қыз дірілдеп, не сөйлерін білмей, есінен танып, жатып қалыпты (Қыдыр атаның елестеуі)» - деу, бір жағы, түнде кірдің суын төгуге болмайды деген тыйымды бұзудың соңы қандай жағдайға ұшырататынын айтуға арналған сияқты. Әйтсе де, Қыдырдың қорқыныш тудыруы оның негізгі қызметінің халық санасында бұзыла бастағанын сездіреді. Дегенмен мұндай «бұзу» әзірше кең жайылған жоқ. В.В.Радловтың жазып алған «Ханшентей» ертегісінде Жердің астына түскен кейіпкердің жеті басты жалмауызға кездескені, оның бір басын қылышымен шауып, демалған соң екеуі алысып көрмек болып жатқанда ақсақалды қарт келіп, оның басынан темір таяқпен салып, кемпірдің жанын алады. Мұнда көңіл аударатын сарындар - Қыдыр аталған қарттың ақсақалды деп таныстырылуы және қолында таяқтың болуы.

С.Қасқабасовтың аталмыш еңбегінде Қыдыр адамдардың өңінде кездеспесе, түсінде аян арқылы көрінуі мүмкін деп те жазылған. Қыдырмен кездесуге құштар адамдар оның алдынан шырақ алып жүргісі келген, ал оның шырақ жағылғанда келуі, ақ киіммен жүруі өзге әлемдермен байланыстылық деп көрсетіп, «Қыдыр - ислам дінінен бұрын пайда болған, ежелгі дәуірлердегі пір» деп жазған. Бірақ әлі күнге дейін бұл бейне туралы басқа да пікір ықпалын жоймай тұр. Шындығында, оның бұл пікірі қолдауды қажет етеді. Алдымен Бейжіннен шыққан «Қазақ аңыз-ертегілері» атты жинаққа назар салайық. Мұнда:

«Ертеде Бақ пен Қыдырдың тау бөктерінде келе жатқанын көрген жетім-жесір, ғаріп-кәсір, бай-манаптар - барлығы ол екеуінің алдын орап, шапағат сұрапты, - дейді ел аңызы. Көзін жабағы қасы жапқан Бақ тұқырайып тұрып, қалың қасын жалп еткізіп, басын жоғары көтеріп қалғанда, тау басындағы кемтар қызға көзі түсіпті. Қыдыр ақ таяғын қолына алып, жылап тұрған қызға қарата бір нұсқап қалыпты да, екеуі де көзден ғайып болыпты. Көп өтпей, әлгі қыз сауығып, күйеуге шығып, үйлі-баранды болып, басына дәулет дарып, барша мұратына жетіпті. «Бақ қараса - Қыдыр дариды» деген тәмсіл осыдан қалған екен-мыс» деп жазылған. С.Қасқабасовтың Қыдырды ел арасында соқыр деп те қабылдайды дегені осы мәтін арқылы да дәйектеле түседі. Сонымен бірге байқап қарасақ, бұл мәтінде де Қыдырдың қолында таяқ бар деп айтылған.

Асатаяқ тек қана бақсыларға ғана меншікті емес, ол пайғамбарларда да болған. Оның себебі - асатаяқ әлемдерді байланыстырушы. Дегенмен бақыт сыйлаушы бейненің шығу тегін зерттегенде, Қыдырдың қолындағы таяқтың қызметі асатаяқтан да басқаша екені анықталды. Қазақ және антикалық фольклорлық ортақ сарындарды зерттеу барысында мұндай бейне қазақтың фольклорлық санасында ерте кезден бар, ислам дінінен бұрын енгеніне көз жеткіздік. Ежелгі грек мифологиясында Тюхэ құдай - Қыдырға типтік бейне. «Мифы народов мира» энциклопедиясы мен «Легенды и сказания Древней Греции и Древнего Рима» атты кітаптардан белгілі болғанындай, Тюхэнің жолында кездескен адам бақытты болады деп сенген.

Қыдыр сияқты ол да жолында кездескен адамды бақытты қылады-мыс, оның да қолы ерекше жұмсақ. Антикалық мифтерді зерттеушілер байлық, бақыт туралы ойлар таптық қоғамның қалыптасуымен байланысты туады деген пікірді алға тартып, Тюхе бейнесінің пайда болуын осындай кезеңмен сабақтастырады. Демек, Қыдырдың да пайда болуы осындай кезеңге сай.

Тюхенің Қыдырдан бір айырмашылығы байқалады. Ол қолына мүйіз ұстап жүреді. Оның себебі ешкі малының өнімділік символы болуымен байланысты екенін анықтадық. Иә, мүйіз - байлықтың символы. Ешкінің жеңілтек мал ретінде сиықсыз көрінуі кейінгі заманда орын алған. «Религиозные представления скифов» деген еңбегінде С.С.Бессонова Орта Азияда үйлену ғұрпында көкпар ойыны өткізілгенін жазған, бұл пікірдің жаны бар. Әйтпесе, ерте заманда көкпар тартып, ешкіні жеңіп алу мақсат болмас еді.

Ал Қазақстанның кейбір өңірінде құлжа да байлықтың ауыспалы мағынасына ие. Қазақтың көрнекті жазушысы Әбіш Кекілбайдың «Ханша-дария» шығармасында Гүрбілжің ханымның жасауына құлжаның мүйізі берілгені айтылған. Қанша жылдан бері байқалмаған сызаттың көзге түсуі патша шаңырағының ойраны шығуымен байланыстырылады. Сондықтан дәл осы мәтінде құлжаның мүйізі байлықтың ғана емес, берекеліктің де нышаны болып тұр. Бәрібір, негізгі ойға қайшылық жоқ. Демек, В.В.Радлов жариялаған «Ханшентей» ертегісінде және Бақпен бірге жүрген Қыдырдың қолындағы таяқ мүйіздің орнына құрал ретінде енген, өзгеріске түскен күйде қолданылғаны анықталады.

Осылайша, Қыдырдың ислам дінінен бұрын қазақ арасында болғаны дәлелденеді. Ал Қыдыр демей, Қызыр деп, оны жасыл киіммен жүреді дегенде түстің мағынасына маңыз берілген. Алғашқы түсініктегі Қыдырдың қолында байлықтың белгісі - мүйіз болуы әбден мүмкін.

Фольклорлық заңдылық бойынша, Қыдыр мен Қызырдың өсімдікті білдірудегі мағынасы және Қызыр персонаж - бәрінің образдарындағы басты белгілер араласқан. «Көсегең көгерсін» дегендей, көк, жасыл түстер өнімділікті, берекелі өмірге байланысты айтылған. Сондықтан жолда кездескен адамына бақыт сыйлайтын Қыдыр мәңгі өлмес кейіпте танылған Ілиястың Қызыр ретінде жолығып, осының себебінен халық санасында қосарлы түсінік сияқты қабаттасып кеткен.

Дегенмен Қызырдан тағы бір бөлектік бар, ол Қыдыр деген атаудың өзіне де мағынаның жүктелуі. Ол жолда кездеседі, яғни оның қыдырып, ел кезіп жүруімен байланысты түсінік бар. «Қырықтың бірі - Қыдыр» дегенде осындай жолда кездесетін, көптің ішінде жүретін Қыдырдың кездесіп қалуы мүмкін деген ойдан осындай тіркес шыққан. Бұл бір жағы, қонақты сыйлауға да қызмет еткен, әрі әр отбасы үлкен арман-тілектің үстінде жүргенде құба-құп келіп, осы заманға дейін халық санасынан өшпеген.

Сонымен бірге Қыдырды соқыр деп немесе С.Қасқабасов жазғандай, көзін сәл ғана ашып қарайтын кезі болады деген түсінік те болған. Соқырлық - қараңғылық, яғни оның өзге әлеммен байланысы анық болып шығады. Ал қолдың жұмсақтығы - ерекшелеудің бір түрі. Ислам дінінде Фатиманың қолының ерекше сипаты бар, сонымен бірге батырлардың өздерінің атымен, қарумен серттескені сияқты қолымен де серттесуінің бар екенін ойласақ, дене мүшесі ретіндегі қасиеттеуді байқаймыз. Қорыта айтқанда, қазақтың санасында Қыдыр атаның бақыт, байлық сыйлаушы болуы оның негізгі қызметі болғандықтан, Тюхе сияқты таптық қоғам орнай бастаған кезеңде шыққан деп ойлаймыз. Соның өзінде ежелгі сарындарды пайдаланғаны анық. Ислам діні келгенде соның ықпалын да қабылдап, Қызырмен, Қызыр Ілиясқа қатысты бейнелермен араласқан. Ал таптық қоғамның әсерімен бақыт, байлық туралы ұғымдардан пайда болған соң, мұндай бейнелер өзге халықтардың фольклорынан да табылады.

Риза ӘЛМҰХАНОВА,

М.Әуезов атындағы Әдебиет және

өнер институтының жетекші ғылыми қызметкері,

филология ғылымдарының кандидаты
Категория: Жаңалықтар | Просмотров: 1419 | Добавил: Bamxana | Рейтинг: 0.0/0
(43.31 Kb, 468x60)
Всего комментариев: 0
Добавлять комментарии могут только зарегистрированные пользователи.
[ Регистрация | Вход ]